Ireneusz Iwański (1957–2025) – dziennikarz, pisarz, przedsiębiorca.

Poznałem go w 2024 roku — trochę późno, a może nawet za późno, bo mieliśmy dobre intencje, by jeszcze coś wspólnie zrobić. Bywałem u niego w firmie Autobox, którą prowadził wraz z żoną, Magdaleną. Plakaty koncertów, które organizowałem w Olsztynie, wisiały w autobusach miejskich, a my w jego biurze rozmawialiśmy o Jerzwałdzie, o literaturze. Ja zapodawałem Nienackiego i Jerzwałd, on po chwili przywoływał postać Ericha Kocha.

Napisał książkę Erich Koch – nazista w więzieniu w Barczewie (1965–1986). Podarował mi egzemplarz z dedykacją. Przyznaję z zażenowaniem, że dotąd jej nie przeczytałem — wówczas koncerty pochłaniały mnie bez reszty, a i temat Kocha niezbyt mnie interesował. Niebawem jednak sięgnę po tę książkę, przynajmniej z obowiązku; wszak podpisał ją dla mnie sam autor.

Zmarł we wrześniu 2025 roku. Zaraz po jego śmierci, na kanwie jego rozmów z Nienackim, przeprowadzonych na przełomie 1985 i 1986 roku, 

https://jerzwald.pl/wywiad-ze-zbigniewem-nienackim-rok-1986/

napisałem ten rozdział.

Wczoraj Reda Paweł Haddad przeczytał ten tekst. Wrzucam go tu na „pożarcie”.

Mirek Mastalerz - Skiroławki 40 lat później

Rozdział 73. Zanim dostanę Nobla
„Skromna powinna być zakonnica, panienka z dobrego domu. Pisarz nie musi być skromny.”
O tym, jak zimowa cisza nad Jeziorakiem bywa głośniejsza niż redakcyjne sale i studia radiowe.

    Zamknąłem zeszyt, a lampka nad stołem zamrugała jak operator, który daje znak: „koniec ujęcia”. W ciszy po auto wywiadzie usłyszałem drugi głos — mniej poufny, bardziej sceniczny. Ten sam człowiek, który przed chwilą szeptał do siebie, potrafił też mówić tak, by echo niosło się przez lód. Z teczki wysunął się stenogram rozmowy sprzed lat; między kartkami pachniało mrozem i popiołem z pieca. Pomyślałem, że dialog z własnym cieniem bywa tylko próbą generalną przed spotkaniem z cudzym mikrofonem.

    A jeśli literatura jest psychiatrią, to wywiad bywa salą operacyjną: światło ostrzejsze, pytania zimniejsze, krew — ta sama. Odsunąłem krzesło, jakby miał wejść ktoś trzeci. I wszedł.

— Odwiedził mnie w Jerzwałdzie Ireneusz Iwański — kiedyś dziennikarz, dziś przedsiębiorca i pisarz. Poznaliśmy się dopiero niedawno, na koncercie w Olsztynie. Teraz przyjechał nad Jeziorak, ze wspomnieniami sprzed wielu lat.

    — Prawie czterdzieści lat temu byłem tu po raz pierwszy — powiedział mój gość. — Jerzwałd był wtedy biały jak kartka, na której dopiero miały pojawić się słowa. Grudniowy mróz trzymał wodę w sztywnych palcach, trzciny skrobały o siebie jak stare stalówki, a psy biegały po podwórzu jak dwa ruchome znaki przestankowe — wielkie dogi, przez które nie trzeba było nawet stawiać płotu. Po prostu odgradzały świat zewnętrzny od gabinetu, w którym stała maszyna do pisania, kubek po kawie, popielniczka i ta jedna myśl od rana: dziś trzeba będzie mówić głośno to, co i tak od lat rozbrzmiewa tu szeptem.

    Zabłądziłem wtedy w drodze z Olsztyna — dodał.
— Nic nowego — odrzekłem. — W tych stronach łatwo zabłądzić. Nawet jeśli zna się wszystkie kierunki, wieś potrafi skręcić w bok, udając, że jej nie ma.

    Zapukałem w furtkę bez dzwonka, psy obiegły mnie jak przecinki zdania, a potem — sam już nie pamiętam jak — znalazłem się w środku. W skromnym domu bez centralnego ogrzewania, ale z bieżącą wodą i ogniem w piecu.                                                                                                                              — „Jeden z bardziej skromnych w okolicy” — powiedział wtedy pisarz, co brzmiało jak chwila literackiej ironii. Bo jednak był to dom pisarza, a więc miejsce pracy, które z nieporządku robiło metodę.

    Kiedy ustawiłem mikrofon bliżej jego twarzy, oparł się łokciami na stole i mruknął:
— Powie pan, że jestem zarozumiały — trudno. Ja się uważam jednak za pisarza bardzo wielkiego. Wypowiedział to bez mrugnięcia, spokojnie, jakby mówił o pogodzie albo o grubości lodu. Na zewnątrz psy zaznaczyły akapit krótkim, donośnym szczeknięciem, a we mnie coś nieznacznie drgnęło.

    Od lat wiedziałem, że megalomania mego ojca nie była pozą, lecz pancerzem. Pancerzem koniecznym, gdy całe życie spędza się na granicy — między miastem a wsią, między literaturą a biologią, między „ja” a „my”. Wtedy przytoczyłem słynne słowa ojca: „Skromna powinna być zakonnica, panienka z dobrego domu. Pisarz nie musi być skromny.”

    Dziennikarz uśmiechnął się, jakby czekał właśnie na tę frazę, co otwiera tytuły. A potem zaczęliśmy krążyć wokół rzeczy, które od dawna czekały na swój porządek. Ireneusz wspominał, o czym mówił pisarz, gdy przenosili się z kuchni do pokoju.

— Nie jestem lubiany za swoją inność. Ale to nie krytycy literaccy mnie atakują. Prawdziwi milczą. Biją felietoniści — ci od marchewki, ekonomii i wszystkiego po trochu.

    Opowiedział mi o „zasadzie czterech szklanek”: trzy to literatura, a ta czwarta — jego — „zjawisko społeczne”. W tej domowej metaforze było coś śmiesznego i coś prawdziwego; śmieszyła tylko do momentu, gdy człowiek uświadamiał sobie, że naprawdę bywa odsuwany od stołu.                                                                                                                                                                                — Gdybym dostał Nobla — powiedział pisarz — ogłosiliby, że Nobel się zepsuł.
— A gdyby miał pan dziesięć milionów czytelników? — spytałem.
— To by oznaczało, że czytelnicy zgłupieli — odparł z tym swoim spokojem, który bywał gorszy niż gniew.
— Tego spokoju nauczył mnie Jerzwałd: zimy długie, lata krótkie, a praca codziennie — dodał.     — Literatura polska choruje na politykę — mówił dalej.  — Wszyscy rozliczają, wyliczają, przeliczają. A człowieka brakuje.

    Wysunął z półki tomy z zakładkami. Nie były to powieści: genetyka, psychiatria, raporty o ludzkim zachowaniu. Raport Shere  Hite — „Narodowe studium kobiecej seksualności”. Po co mi dziesięć kochanek, skoro mogę mieć trzy tysiące spowiedzi? Pisarz nie może udawać, że tego nie czytał.

    Mówił o Tomaszu Mannie — ostatnim, który mógł wierzyć, że wie o człowieku wszystko — i o murze między przyrodoznawstwem a humanistyką. O tym, że literat, jeśli chce być uczciwy, musi przełożyć na opowieść to, co nauka dawno już opisała: lęki, popędy, zaburzenia, metabolizm informacji. Kiedy padło imię Justyny ze Skiroławek, która nie może zajść w ciążę, widziałem, jak mu twardniała szczęka.                                                                                        — Pół roku szlifowałem jedno badanie ginekologiczne — powiedział. — Pół roku, żeby było i prawdziwe, i literackie. I co usłyszałem? Że to „czysta natura”.
Uśmiechnął się krótko, bez radości. Potem odchylił zasłonę: Jeziorak zaciągnięty lodem, las stojący jak ściana.
— Oni widzą tylko gołe zadki — dodał. — Ja próbuję widzieć człowieka.

    Kiedy mowa zeszła na młodzież, w głosie pojawiła się nuta cierpliwej wyrozumiałości.

— Serial dla młodzieży zrobiłem świadomie — mówił. — Przeczytałem wszystkie globalne bestsellery dla młodzieży, wypisałem wspólny mianownik, zbudowałem własny język przygody. I wystarczy. Dwanaście tomów to ładna liczba. Trzynastego nie będzie. Mądry autor zna prawo przesytu.

Powiedział to tak, jak się zamyka szkatułkę — na klik. Znałem ten dźwięk. Najpierw zapada w pokoju, a potem w człowieku.                                              — Usiadł znów przy mikrofonie, włożył fajkę między palce.
— Wielki las — mówił — to bój z mitologią. U nas las jest dobry, sielankowy.      U mnie jest groźny. I jeszcze jedno: chcę podnieść „wagonowy” gatunek do pierwszej ligi. Jak Burgess zrobił ze szpiegówki literaturę.

    Opowiadał z blaskiem w oczach. Kiedy mówił o planowanym Ja, Dago, ten blask przesuwał się po ścianach jak płomień. Historia Polski opisana jak fantasy, ale uszlachetniona — rozpięta na źródłach, nie na anegdocie. „To jest przygoda — mówił. — Pieniądze mam. Sławę też. Zostaje walka z sobą: czy potrafię?”                                                                                                                          — Rano rozpalam w piecu — wyliczał — dwie, trzy godziny pisania. Potem czytanie. Cisza. Żadnego radia. Maszyna i notatki.
W tym wyliczeniu było coś religijnego — powiedziałem. Zresztą on zawsze lubił mówić o uczciwości, niemal jak o cnocie teologalnej. „Byłem uczciwy dla młodzieży, będę uczciwy dla dorosłych.”

— Pamiętam, że wtedy w tle psy znowu zaznaczyły kropkę — wspominał Iwański.
— Kłobuki czasem tu zaglądają — dorzucił pisarz z uśmiechem, jakby wstydził się własnej baśni. — Siadają przy kominku i podsuwają pomysły.

    O żonie mówił oględnie — kontynuował dziennikarz — jak o kimś ważnym, ale własnym światem zajętym. O synu — z dumą, która była mu rzadko do twarzy. Lekarz, drugi stopień specjalizacji. „To on mnie popychał, żebym pokazał prawdziwego lekarza, a nie tytuł postaci. W Skiroławkach widać to jak odcisk palca na szkle.”

    Na koniec, jakby potrzebował puenty, przytoczył Normana Mailera: „Pisz tak, żeby to, co piszesz, ciebie samego przerażało.”
— To jest moja dewiza — powiedział prosto. — Jak mnie nie przestraszy, nie warto drukować.

    Na koniec spakowałem mikrofon — mówił Iwański. Psy przy drzwiach wytarły się wtedy o moją kurtkę. Na zewnątrz trzeszczał lód, śnieg skrzypiał jak stara podłoga. Zostałem jeszcze chwilę przed domem. Patrzyłem, jak zamyka drzwi, wyobrażając sobie, jak wraca do stołu i wsuwa kartkę w maszynę. W tej scenie było wszystko: pycha, która jest pancerzem; samotność, która jest tlenem; i upór, który bywa jedyną formą miłości własnej, jaką uznawał.

    Kiedy później czytałem zapis rozmowy w gazecie, rozumiałem, dlaczego ten wywiad stał się kultowy. Nie dlatego, że padło w nim zdanie o wielkości. Dlatego, że Jerzwałd przemówił przez usta człowieka, który wierzył, iż można pisać o człowieku bez polityki, o ciele bez wstydu, o wsi bez cepelii — i że za to nie przeprasza się nikogo.

    Ale jeśli kiedyś dostałby Nobla i ogłoszono by, że Nobel się zepsuł, uśmiechnąłby się tym swoim spokojem i wrócił do biurka. Do maszyny. Do ciszy.

    Bo w głębi rzeczy nagrody są tylko słowami na papierze, a życie — to codzienny rozruch klawiszy, trzask lodu i psy, które pilnują granicy między światem a zdaniem.

czyta Reda Paweł Haddad: